گزارش نمايشگاه زندانبانى و اصلاح مجرمين: زيبايى هاى زندان

عاطفه آزاد

انوار الهى تابيد و فرشتگان دست به كار شدند به فرمان خداوند تا بيافرينند بندگان او را، از «آدم تا خاتم».آدم آفريده شد و حوا در پى او...
هابيل و قابيل هم آمدند و شدند مظهر خير و شر دنياى آدميان و تا امروز ماندند و ماندند و دنياى امروز هم پر شد از هابيليان و قابيليان.قرار نيست داستان آفرينش و تاريخ خلقت را مرور كنيم. موضوع خيلى ساده است و درباره تابلويى منبت كارى به نام «از آدم تا خاتم». از بالا به پايين انوار خداوندى است كه فرشتگان در زير آن در حال صنع آدميان اند، در جوارشان ابراهيم و اسماعيل، مسيح بر صليب، ضامن آهو و البته اسب امام سوم شيعيان روى چوب كنده كارى شده اند.تابلوى منبت كارى «از آدم تا خاتم» در گوشه غرفه اى بود كه سردرش با تابلوى بنگاه تعاون و حرفه آموزى، اشتغال و صنايع زندانيان كشور مزين شده. اينجا كارهاى دستى اى ديده مى شود كه در كارگاه توسط تعدادى از زندانيان آفريده شده و يا يك نفر به تنهايى آن را ساخته است. اما اين تابلوى منبت كارى به ارتفاع حدود يك متر و به شكل بيضى توسط يكى از محبوسان ساخته شده و حاجيان كارشناس بازرگانى تعاون صنايع زندانيان درباره قيمت آن مى گويد كه بالغ بر سه و نيم ميليون تومان ارزش دارد.سازنده آن در بند زندان قم بوده و مدت طولانى بر روى آن كار كرده تا ساخت اش به پايان برسد.ظروف سنگ سياه كنده كارى شده، روى ميز شيشه اى مقابل غرفه است. اين ظروف توسط محبوسان زندان مشهد ساخته شده اند و قيمت آنها از ريز تا درشت بين هزار تومان تا هشت هزار تومان متغير است.جالب آنجا است كه در غرفه وقتى در مورد سازندگان توليدات مى پرسى متوجه مى شوى هر كس چيزى مى سازد كه در آن شهر ماده اوليه اش فراوان است. درست مثل دوران هاى قديم كه سيستم حمل ونقل آنقدرها پيشرفته نبود كه آدم مواد اوليه را از فرسنگ ها آن طرف تر به محل زندگى ا ش ببرد. اينها از حداقل ها هم استفاده مى كنند. عروسك هاى صدفى محبوسان بوشهر كاملاً گوياى اين موضوع است. آنها با انواع صدف هاى درياى جنوب، قورباغه يا شايد لاك پشت هايى ساخته اند كه يكى در حال آواز خواندن است و ديگرى، نواختن. زندان در خوش بينانه ترين حالت توانسته قوه خلاقه اين افراد را فعال كند براى درآمد و تحصيل پول.
• فرش ابريشم، ۲ ميليون و ۷۰۰ هزار تومان


فرش هاى ابريشمى قم در رنگ ها و طرح هاى مختلف بر ديوارهاى غرفه آويخته و كوچكترها هم قاب گرفته بر روى زمين هستند. در نگاه اول باور نمى كنى ابريشم باشند اما وقتى مسئول غرفه، قيمت ۷۰ هزار تومان را براى كوچكترها و دو ميليون و ۷۰۰ هزار تومان را براى فرش هاى بزرگ اعلام مى كند، از اين قيمت تعجب مى كنى و نزديك مى شوى تا ببينى، جنسش چيست؟ و بعد آقا توضيح مى دهند كه ابريشمى است.زندانيان اصفهان هم خاتم آرامگاه حافظ را با زيبايى و ظرافت ساخته اند. در همان نزديكى ماكت هاى چوبى چند كشتى كه روى يكى از آنها كلمه TAITANIC نوشته شده بود با تمام ملزومات يك كشتى و ماكت يك خانه شيروانى دار. گويى سازنده اش آرزوهاى خود را به حجم درآورده باشد. تابلوى معرق پرنده كه اسامى ائمه معصوم در اطراف آن نوشته شده، در اينجا كم نيست و نمى توان حدس زد كه سازندگان اين تابلوها براى زيبايى اين طرح ها را انتخاب كرده اند و يا آرزوى ديرينه آزادى آنها را به اين كار تشويق كرده است. حاجيان كارشناس حاضر در غرفه هم درباره فعاليت هاى اقتصادى زندانيان توضيح مى دهد كه شركت ها براى همكارى با ما قرارداد مى بندند. به عنوان مثال زندان تهيه لباس هاى شركت ها يا كارخانجات را بر عهده مى گيرد. بخش تعاون سازمان زندان ها در تمام شهرها و شهرستان ها امكانات انجام كارهاى خدمات و حتى توليداتى را دارد. اين موضوع را با مشاهده نقشه ايران در كنار غرفه مى توان دريافت. در هر شهر و استانى مراكز فعاليت بخش هاى تعاون زندان علامت گذارى شده و كارشناس بازرگانى تعاون زندان درباره پرورش شترمرغ، ماهى، ميگو و دامدارى توضيح مى دهد. ساخت بخشى از پلاك هاى خودروها و علائم راهنمايى و رانندگى هم به سفارش نيروى انتظامى به زندانيان سفارش داده مى شود و همكارى با سازمان آب و فاضلاب و مخابرات هم از جمله فعاليت هاى محبوسان است. توليدات كفش و پوتين در كارخانه بزرگ قزل حصار هم گوشه اى از غرفه را به خود اختصاص داده. جالب آنكه ساخت بسيارى از لوازم بازى پارك ها هم توسط زندانيان انجام مى شود در كارخانجات زندان شهيد كچويى.نظرى به يكى از تابلوها انسان را متوجه اين موضوع مى كند كه تعداد مددجويانى كه در زندان به كسب مهارت هاى فنى روى آورده و مدارك فنى دريافت كرده اند در سال ۸۴ به ۱۷ هزار نفر مى رسد و آمار شاغلين به كار در زندان ها هم بيش از ۲۱ هزار نفر است. اما درآمدهاى حاصل از اين كار چه مى شود؟ حاجيان مى گويد: بخشى از اين درآمدها صرف زندانيان و غذاى آنها مى شود، بخشى ديگر در اختيار خانواده شان قرار مى گيرد و بخش سوم پس انداز مى شود تا پس از آزادى به آنها پرداخت شود.


• كانون اصلاح و تربيت
جيپ چوبى رنگ نشده و يك هواپيماى جت در مقابل در ورودى غرفه، بازى پسربچه هاى شلوغ و شيطان را به ياد مى آورد. نظرى به سردر غرفه مى اندازى، نوشته «كانون اصلاح و تربيت». ديوارها پر شده از تابلوهاى معرق تابلوى بزرگ سرباز هخامنشى و تابلوهايى كه خرده چوب هاى كوچك و بزرگ و رنگارنگ سعى كرده اند در كنار هم پرنده زيباى خوشبختى و شايد هم آزادى را به پرواز درآورند. روى ميز يك جعبه است، پر از سنگ هاى كريستال، جاسبر و عقيق آبى و البته همه بى شكل و زاويه دار.كنارش يك تابلوى كوچك پلاكسى گلاس است كه سنگ هاى صيقلى و شكل دار روى آن چسبانده شده است. «گردنبند هم درست كرده بوديم هنوز به نمايشگاه منتقل نشده.» على پسر ۱۷ساله، اين را گفت و بعد اسم سنگ ها را. «همه سنگ ها مثل هم تراشيده مى شوند، اما كريستال از بقيه ظريف تر است.»
پرسيدم: سنگ اوپال ندارى؟
گفت: داريم، اما اينجا نياورديم، اوپال گرونه.
پرسيدم: كدوم سنگ را بيشتر دوست دارى.
جواب داد: عقيق آبى را از بقيه بيشتر دوست دارم، چون به ماه تولدم نزديك تر است.
على از يك سال پيش به كانون آمده و يك سال ديگر هم بايد آنجا بماند. در كنار على، سعيد تابلو ساقه گرى مى سازد. روى ديوار پشتى، ساقه هاى طلايى روى زمينه مشكى برق مى زنند، آيه هاى طلايى خطاطى شده و حتى آرم يونيسف. ساقه گرى تابلوهاى آيات و اسامى ائمه سخت تر از تابلوهاى ديگر است اما سعيد به رغم سختى، ساختن آنها را دوست دارد. او بعد از هفت، هشت ماه حبس در زندان رجايى شهر براى سن كم به كانون اصلاح و تربيت منتقل شد و چهار ماه است كه آنجا است؛ براى حمل مواد مخدر به خواست شخص ديگرى.على اهل شهرستان دورى است و به همين دليل از خانواده اش خواسته تا براى ديدنش به تهران نيايند اما اميدوار است به عفو مشروط براى آزادى. او كه در كانون سفالگرى، سنگ تراشى، ساقه گرى و پلاكسى گلاس را ياد گرفته براى آينده اش هم برنامه دارد و شايد بعد از آزادى به سنگ تراشى يا تهيه وسايل پلاكسى گلاس ادامه دهد.
• برخى در زندان هم مجرمند



در گوشه اى از سالن دومين نمايشگاه زندانبانى و اصلاح مجرمين غرفه اى قرار دارد كه كشفيات بخش حفاظت نمايشگاه را گرد آورده اند. ديوارهاى آن هم پوشيده از عكس هايى است كه نشان دهنده محبوسان خطاكار در زندان است؛ افرادى كه تصميم گرفته اند اصلاح نشوند. به جرات مى توان گفت بيشتر جرائمى كه در زندان ها رخ مى دهد در ارتباط با مواد مخدر است و البته در آخرين آمارها هم ۵۴/۴۵ درصد زندانيان با اتهامات مرتبط با مواد مخدر به بند كشيده مى شوند. تصوير مواد مخدر جاسازى شده در كف كفش، پاى مصنوعى، دندان مصنوعى و ميوه از روش هايى است كه ملاقات كنندگان از طريق آن سعى مى كنند اين مواد ممنوعه را وارد زندان كنند. عمده دليل اين تلاش ها ممانعت از استفاده از مواد مخدر و كمبود آن در زندان است تا جايى كه قيمت اين مواد را به گفته رئيس سازمان زندان ها به ۴۰ تا ۸۰ برابر قيمت آن در خارج از زندان رسانده است. انواع سرنگ هاى دست ساز با قوطى شامپو و... ساخت دست اين زندانيان است براى مصرف مواد وارد شده به زندان. در يكى از تصاوير نصب شده روى ديوار شخصى مشاهده مى شود كه لوله خرطومى تلفن كابين هاى ملاقات زندان را به گردن دارد. او هرازگاهى براى ملاقات شخصى به زندان مى رفت اما پس از بازگشت ماموران متوجه مى شوند ملاقات شونده، مواد مخدر به همراه دارد. در آخرين ملاقات ماموران زندان به ناچار ملاقات كننده و ملاقات شونده را بازداشت كردند. در بازرسى از ملاقات شونده در كمال تعجب مقدارى مواد مخدر كشف شد. ماموران با بررسى كابين ملاقات كه اجازه هيچ گونه ارتباطى بين دو نفر نمى داد، متوجه شدند ملاقات كننده در حين صحبت از طريق لوله خرطومى تلفن كابين مواد مخدر را به زندانى منتقل مى كرد. با اين وجود حفاظت زندان يكى از راه هاى نفوذ مواد مخدر به زندان را براى هميشه مسدود كرد.البته در كنار اين روش ها روش قديمى بلع هنوز هم كاربرد دارد؛ روشى كه چندى پيش يساقى رئيس سازمان زندانى ها در مورد آن گفته بود وقتى فردى به زندان وارد مى شود سه روز در قرنطينه نگهدارى مى شود تا اگر مواد مخدر بلع كرده دفع شود، اما برخى افراد آن را دوباره مى بلعند. متاسفانه قاچاقچيان، اين سوداگران مرگ، براى ورود مواد مخدر به زندان به وفور از اين روش ها كه مى توان آن را پست ترين روش موجود نام نهاد، استفاده مى كنند تا اندكى مواد مخدر را به زندان وارد كرده و با فروش آن به ده ها برابر قيمت واقعى پول هاى هنگفتى به دست آورند. پس از مواد مخدر سلاح سرد دومين وسيله مكشوفه در زندان هاى كشور است. در ميز شيشه اى حاوى اين وسايل به راحتى مى توان خنجر، چاقو و شمشير را يافت تا جايى كه در نگاه اول يك سئوال به ذهن خطور مى كند آن هم زمانى كه چشمت به شمشيرى مى افتد با حدود شش يا هفت سانتى متر عرض. يك زندانى چگونه اين شمشير را مى سازد بدون مواد اوليه و امكانات كافى؟كاظمى كارشناس حفاظت زندان ها توضيح مى دهد كه يكى از اشرار زندانى اين شمشير عريض را با سينى غذايش ساخته. در كنار آن شمشيرى مى بينى كه اين كارشناس باز هم توضيح مى دهد شمشير از ميله هاى تخت ساخته شده است. زندانيان با كشيدن سينى يا ميله تخت به زمين و جاهاى سخت و خشن آن را صيقلى كرده و به صورت شمشير درآورده بودند. اما كاربرد آنها چه مى تواند باشد به جز حمله به ديگران در بندى كه ۶۰۰ يا ۷۰۰ نفر از اشرار در آنجا نگهدارى مى شوند. زندانيان براى بعضى از چاقوها دسته هايى ساخته اند به زيبايى چاقوهايى كه در مغازه ها مى بينى. دسته سفيد يك چاقو از استخوان است. شايد انسان هاى اوليه هم بدون امكانات از چنين وسايلى استفاده مى كردند و حالا برخى زندانيان در جايى كه امكانات آن محدود است به روش هاى اجداد و نياكانشان روى آورده اند. شايد از همه جالب تر دسته چاقويى است كه به نظر مى رسد در اولين نمايشگاه هم از آن استفاده شده؛ چاقويى كه دسته آن بافته شده بود، دو رنگ با كلمه LAVE.اما زمانى كه فكر مى كنى زمانه تغيير كرده مى توانى در اين زندان ها جوانانى بيابى با بدن هاى خالكوبى شده و با چاقوهايى كه روى دسته آن حك شده، در كف مردانگى شمشير مى بايد گرفت...
• زندان در ايران


به نظر مى رسد در دوران باستان در قلعه ها زندان هايى بنا مى شده و پادشاهان و حكمرانان مخالفان خود را در آنجا زندانى مى كردند و بعد با وضع فجيعى آنها را از بين مى بردند.۱ در آن زمان حبس جزء مجازات ها نبود بلكه وسيله اى بود براى از ميان بردن بى سر و صداى اشخاصى كه وجودشان براى كشور يا پادشاه خطر داشت. قديمى ترين زندان بزرگ در تهران زندانى به نام انبار شاهى بود كه در زير نقارخانه ارك (محل فعلى بانك ملى بازار) قرار داشت و زير نظر حاجب الدوله (رئيس تشريفات) اداره مى شد. فراشباشى رئيس اجرائيات و فراش ها نگهبانان انبار شاهى بودند. غذاى زندانيان ناچيز بود و مردم گاهى به عنوان نذر از سوراخ زندان غذا و خوراكى براى زندانيان مى انداختند و البته اصلاح و حمام و نظافتى هم وجود نداشت.سال ۱۲۹۲ شمسى دولت ايران براى سر و سامان دادن به وضع شهربانى كشور عده اى مستشار از سوئد استخدام كرد كه نظامنامه مجالس را تهيه كردند تا زجر بدنى و زنجير كردن زندانيان ممنوع شود.در سال ۱۳۰۸ شمسى زندان قصر اولين زندان ايران براى نگهدارى ۶۰۰ نفر محكوم بنا شد و در ۲۱ مهرماه ۱۳۴۷ اولين آيين نامه زندان ها با توجه به اصول علم زندان ها به تصويب رسيد و در سال ۱۳۵۴ اين آيين نامه اصلاح شد اما به دليل عدم وجود امكانات كافى، مفاد آن اجرايى نشد. بعد از پيروزى انقلاب اسلامى هم با ايجاد تغييرات در قانون اساسى در سيزدهم شهريور سال ۱۳۵۸ زندان ها از شهربانى منفك و به شوراى سرپرستى زندان ها محول شد و در سال ۱۳۶۴ هم به سازمان زندان ها و اقدامات تامينى و تربيتى كشور تبديل شد.
• بازگشت ۳۰ درصدى به زندان به ۲ درصد رسيد
بخش پژوهشى سازمان زندان ها هم از بخش هايى است كه هميشه اذهان كنجكاو را به سمت خود جذب مى كند تا حداقل بدانند چه كارهايى در آنجا انجام مى شود. ظاهر غرفه از تابلوهاى آمارى با نمودار پر شده و اعداد و ارقام بر روى آن نقش بسته و ناخودآگاه بايد درباره شان بپرسى. ناصر ربيعى رئيس بخش پژوهش سازمان زندان ها درباره اين بخش كه از سال ۷۲ آغاز به كار كرده از دو نوع فعاليت هاى حقوق جزا و جرم شناسى و روانشناسى و علوم اجتماعى نام مى برد و از بيش از پنجاه عنوان تحقيق ميدانى و كاربردى مى گويد كه نتايج آن در سازمان اجرايى مى شود نه آنكه در كتابخانه ها بماند و خاك بخورد. او حتى از تبديل شدن تحقيقات به دستورالعمل و بخشنامه هم مى گويد.شوراى عالى تحقيقات هم از مراجع تصميم گيرى در ستاد اين سازمان است كه در تمامى استان ها نمايندگى دارد. او مى گويد: «سازمان زندان ها با همكارى دانشگاه علمى كاربردى دوره هاى آموزشى مخصوص كاركنان سازمان برگزار مى كند و با همكارى دانشگاه پيام نور دوره هاى آموزشى در مقاطع كارشناسى و كارشناسى ارشد كه البته زندانيان هم مى توانند در اين كلاس ها ادامه تحصيل دهند برگزار مى كند.» طرح روان درمانى از طرح هايى است كه از ۱۲ سال پيش يعنى زمان تشكيل بخش پژوهش در استان خراسان به اجرا درآمده. ربيعى درباره اين طرح مى گويد: «در اجراى اين طرح زندانيان براساس شرايط و نيازهاى شخصيتى مورد درمان قرار مى گيرند و در پايان فارغ از اتهامات و جرائم وضعيت درمانى شان به جايى مى رسد كه مى توان از آنها به عنوان يك انسان سالم نام برد.» او درباره نحوه اجراى طرح مى گويد: «شروع طرح را براساس آزمون هاى روانشناختى ارزيابى مى كنيم و آنهايى كه آمادگى اصلاح و درمان داوطلبانه دارند را جدا مى كنيم و پس از بحث سلامتى جسمى به بحث سلامتى روانى افراد مى رسيم. در مرحله پايانى هم آموزش اشتغال و حرفه آموزى اين افراد را متكى به نفس مى كند.» ربيعى درباره مرحله مراقبت هاى پس از درمان و خروج از زندان توضيح مى دهد كه مركز مراقبت بعد از خروج خدماتى را به زندانيان آزاد شده ارائه مى دهد، شامل حمايت هاى مادى و البته بيشتر معنوى. او از نتايج طرح مى گويد كه با اجراى آن بازگشت زندانى ها از رقم حدود ۳۰ درصد به ۲ درصد كاهش يافته است. طرح روان درمانى از سال ۷۲ در زندان خراسان آغاز شد و در سال ۸۰ رئيس سازمان زندان ها با ارائه گزارش هايى به رئيس قوه قضائيه اين قوه را بر آن داشت كه با تشكيل شورايى اين طرح را در استان هاى ديگر هم به اجرا درآورد. قرار بر اين است كه اين طرح تا پايان امسال در تمام زندان هاى مركزى استان ها به اجرا درآيد.
•••
اما دوران آدم تا خاتم گذشته و هابيليان و قابيليان دنيا را فرا گرفته اند و تابلوى منبت كارى هنوز در گوشه غرفه است براى آنكه كسى بيايد و آن را به بهاى بيش از ۳ ميليون تومان بخرد تا شايد خانواده سازنده آن كه ديگر در اين دنيا نيست، با اين پول اندكى آسايش يابد.
پى نوشت:
۱- سايت
سازمان زندان ها

منبع: روزنامه شرق